– Halvparten av femteklassingane strevde med å knyte ein knute

Nina Marie Alsborn har elska handverk så lenge ho kan hugse. I barndomen sat ho ofte heime hos bestemora, som var syerske, og jobba med nål og tråd. Då ho vart lærar, blei kunst og handverk eit av faga hennar. 

– Eg er glad i dei teoretiske faga òg, men kunst og handverk er spesielt. Der kan elevane bruke alle sansane sine, seier Alsborn, som er lektor på Trasop skole i Oslo. 

Likevel: Ho har fleire gonger blitt overraska over ting elevar ikkje kan. Nyleg erfarte ho at omtrent halvparten av ei gruppe femteklassingar strevde med å knyte ein vanleg knute. 

 «Okei, då skal eg vise deg», sa ho. 

Ho la tråden i kryss, den eine over den andre, så inn i midten, før ho trekte i begge endane. 

– Kryss, opp, inn i midten, trekk. Vi laga ei lita regle!

Alsborn er ikkje åleine. Landet over fortel kunst- og handverkslærarar om elevar som i slutten av barneskulen har problem med oppgåver som å knyte, bruke linjal eller træ ein tråd gjennom eit nålauge. 

Det har Bibbi Omtveit, forskar ved Institutt for estetiske fag på Oslo Met, sett i arbeidet med doktorgraden sin. 

– Elevane treng meir hjelp enn før. Du kan ikkje lenger vente at dei klarer det elevar på same trinn klarte for nokre år sidan, seier ho. 

Ifølgje Omtveit si spørjeundersøking blant 910 kunst- og handverkslærarar, og dessutan intervju med 14 av dei, har det skjedd store endringar berre dei siste fem til ti åra. Ho trur at årsaka ligg både i heimen og i skulen:

– I skulen er elevgruppene mange stader no så store at lærarane må leggje lista svært lågt. Fleire kjenner seg tvungne til å velje bort sløyd og tekstil og teikne i staden. Då opplever lærarar at dei sviktar elevane; mange kjenner det som ei stor sorg. 

På Trasop skole har leiinga satsa på kunst og handverk. Berre frå førre skuleår til i år har gruppene i tekstil, sløyd og keramikk – som finst frå femte klasse og opp – blitt mindre. Lærarane får også bestemme lengda på undervisingsperiodane. 

No jobbar Nina Marie Alsborn med halve klasser i tekstil, som betyr rundt 14 elevar. 

Når Utdanning er på besøk, skal ei gruppe femteklassingar klippe trådane i vevane sine og knyte dei: tjue dobbeltknutar med tynn tråd. Alsborn har samla ei gruppe på fire inntil vindauget for å kunne hjelpe. 

– Det her er gøy, seier ein av dei og spør sidemannen om han synest det same. 

– Det er vanskeleg, svarer han. 

– Ja, det er det jo, men … 

– Vanskelege ting kan vere gøy, skyt ein tredje inn. 

– Når ein liksom får det til, seier den første. 

– Veit du kva, spør Alsborn. 

– Nokon sa til meg at det er nesten ingenting som er gøy når du lærer deg det, men det er gøy når du kan det. Kva seier de om det? 

28 elevar og 30 minutt 

Ho er glad i desse timane. Når ho har halve klasser, og undervisinga varer i 90 minutt, har ho god tid til å setje seg ned med éin og éin elev, forklarer ho. 

– Då er det også lettare å samle dei i mindre grupper, så dei kan hjelpe kvarandre. 

Same dag har ho teikneundervising med ei heil femteklasse. Dette skjer i klasserommet. Før og etter timen spring ho rundt i korridorane med ei tralle ho skaffa seg i fjor, der ho fraktar materiale. 

– Vi har 50 minutt, men vi skal både førebu, rydde og avslutte. Då har vi kanskje 30 minutt til aktivt arbeid. På den tida skal eg sjå 28 elevar, prate med dei og gje dei ei tilbakemelding, seier Nina Marie Alsborn. 

Klippe, brette, teipe og stifte 

Det var eigentleg gruppestorleik og lærartettleik Bibbi Omtveit utforska i spørjeundersøkinga blant kunst- og handverkslærarar, som omfatta seks av ti norske kommunar. Men i fritekstfelta var det påfallande mange som nemnde finmotorikk. 

«Oppgaver jeg før kunne gjere med tredjeklassinger, gjør jeg nå med åttendeklassinger», skreiv éin.

Ein annan, som underviste på 8.–10. trinn, skreiv det slik: «Til flere elever til enklere og mer teoretiske oppgaver blir det. Dagens elever trenger utrolig mye individuell veiledning i praktiske ting. Bare det å klippe, brette, tape og stifte er vanskelig for mange.»

Ifølgje Omtveit er svekka finmotorikk hos elevane noko mange lærarar opplever, uavhengig av gruppestorleik. Dei fortel også om svekka konsentrasjonsevne, mindre sjølvstende og mindre uthald. 

Jobbar du i tillegg på ein skule med store grupper, blir utfordringa dobbel. 

– Då planlegg læraren undervisinga slik at elevane treng minst mogleg individuell rettleiing, sidan det ikkje er tid. 

Lærarane fortel at kunst og handverk er eit fag der elevane kan hjelpe kvarandre. 

– Men mange seier at også dét forsvinn når gruppa blir stor. Då må alle sitje på plassen sin, elles blir det kaos. 

Slik kan det altså bli vanskeleg for lærarar å bøte på det som – ifølgje Omtveits studie – kan verke som ein samfunnstendens. Og kvar går vi eigentleg då? 

Kan gå utover tankeverksemda

Per Brodal, professor emeritus i nevrobiologi, trur Omtveit sine funn speglar realiteten og at årsakene er fleire: ein meir teoretisk skule, mindre varierte barnehagemiljø, bemanningskriser, meir skjermbruk, og dessutan at vi i heimen sjeldnare tar med barna på praktiske oppgåver. 

Ein ser kanskje ikkje med ein gong nytten støvsuging har for finmotorikken, påpeikar han. 

– Men dette er eit felt der alt heng saman: fingrar, hender, skuldrer, overkropp, beina. Finmotorikken er som oftast avhengig av grovmotorikken, og skal barn få utvikle seg, må dei få prøve seg på mange slags oppgåver. 

Viss ikkje finmotorikken utviklar seg som før, er følgjene uvisse, ifølgje Brodal. 

Éin ting er at det kan gå ut over rekrutteringa til ein god del yrke. Ein annan ting er at hendene og hjernen historisk har utvikla seg parallelt. Den britiske matematikaren og filosofen Alfred North Whitehead skreiv allereie i 1929 at «førstehands kunnskap er det endelege grunnlaget for intellektuelt liv». 

– Det at menneska for millionar av år sidan reiste seg og fekk frigjorde hender, har ifølgje ein del evolusjonsbiologar betydd enormt mykje for hjernens utvikling. Viss evna til å bruke hendene svekkast, vil det truleg også ha negative følgjer for tankeverksemda vår. 

Bli kjende med fingrane 

«Eg kjem aldri til å gjere dette seinare i livet,» kan elevane seie til Nina Marie Alsborn når motivasjonen buttar. Då svarer ho gjerne at dei er i ferd med å lære seg noko dei kan ha nytte av likevel. 

For når du brukar ein linjal, held den eine handa linjalen, medan den andre teiknar. Når du syr med maskin, må du bruke foten samtidig som du vrir på stoffet med begge hendene. Og knyt du knutar, får fingrane dine prøvd seg. 

– Viss du vil bli røyrleggjar eller jobbe med elektronikk, må du kunne bruke hendene og fingrane. Mange vil bli lege, kanskje kirurg, ha status og tene pengar. Då spør eg: Kva trur du at du brukar då? 

Elevar er i dag gode til å bruke fingrane på skjermar, tastatur og spelkonsollar, ifølgje Alsborn. Samtidig slit fleire med å halde blyanten riktig for å få hardt eller lett trykk, eller å ta forsiktig på eit materiale utan å presse det saman.

– Det er som om dei motoriske evnene har flytta på seg. I undervisinga må eg lære dei å kjenne fingrane på ein ny måte. 

Nålauget endrar seg ikkje 

Når Nina Marie Alsborn har eit sterkt engasjement for kunst og handverk, er det mellom anna fordi faget har ei djupn som andre fag ofte ikkje kan tilby. 

– Det er for eksempel gøy å sjå elevane i møte med eit materiale eller ein teknikk. Mange er flinke til å argumentere verbalt, men då nyttar det jo ikkje. 

Nyleg var det ein elev som meinte at holet i nåla på symaskina var for lite. Ja, det er mogleg, sa Alsborn og påpeika at det var eleven si oppleving av holet det var snakk om. Ho sa også at holet var like stort på alle symaskinene i rommet, så akkurat dét kunne verken ho eller eleven gjere noko med.

– Ein kan seie at det er feil, at det ikkje går. Ein kan bli sint, kaste tråden. Men holet endrar seg ikkje! 

Nettopp det å møte sin indre motstand er noko ho snakkar med elevane om. Ho forklarer at det er menneskeleg å bli frustrert, men at dei kan ta eit aktivt val: at dei skal klare det. 

Gleda over nyttårsrakettane

I timane der ho har 50 minutt, går det unna. Men dagen Utdanning var på besøk, var ein god dag, fortel ho etterpå. For denne dagen rakk ho tilbake til ein gut som strevde i begynninga av timen. 

Elevane skulle teikne nyttårsrakettar som overlappa, for å lære å skape djupn i eit bilete. Men ein av dei sa at han ikkje klarte det. Alsborn sat med han og let han øve seg nokre gonger; seinare gjekk ho tilbake og følgde han opp. 

På slutten av timen rakk ho å gå bort éin gong til. 

– Då var han heilt ferdig og viste meg at han hadde fått det til. 

Ho sa: «Veit du, i dag har du gått frå «kan ikkje» til «eg meistra det»». 

– Og så såg eg smilet på leppene hans. Slike små gullkorn tar eg med meg, for det er dei som gjev meg glede til å fortsette å stå i desse timane, der det mange gonger kjennast som om eg ikkje strekkjer til.